Geeft AI je straks een vrije vrijdag?
Musk verwacht dat werken straks optioneel is, Gates vraagt zich af of twee of drie dagen per week niet genoeg zijn. De geschiedenis wijst een andere kant op: als werk efficiënter werd, kwam er vaak juist meer van. Of dat ook voor AI geldt, hangt af van de vraag.
Elon Musk denkt dat werken over tien tot twintig jaar optioneel is. Bill Gates vraagt zich hardop af of twee of drie dagen per week niet genoeg zijn. Jamie Dimon, de baas van JPMorgan, verwacht dat onze kinderen drieënhalve dag per week gaan werken.
Nieuw is dat vooruitzicht niet. In 1930 schreef John Maynard Keynes over de wereld van honderd jaar later, en dacht daarbij aan een werkweek van vijftien uur. Die honderd jaar zijn over ruim drie jaar om, en zover is het bij lange na niet.
Waar het wringt: die voorspellingen gaan uit van een vaste vraag naar arbeid. Is de klus in de helft van de tijd klaar, dan houd je de helft over. Maar wat er van je verwacht wordt, staat niet los van wat je kunt leveren. Lever je meer output in dezelfde tijd, dan dalen de arbeidskosten per eenheid en wordt die output goedkoper. Wordt er dan simpelweg meer van je verwacht in de tijd die je hebt? Of groeit de vraag door die lagere prijs zelfs harder dan je extra efficiëntie kan opvangen, zodat er meer arbeid nodig is? Dat is een vraag naar prijselasticiteit.
De T-Ford
In 1913 zette Henry Ford de T-Ford op een lopende band. De arbeidstijd per chassis ging van ruim twaalf uur naar anderhalf. Je zou verwachten dat er daardoor minder arbeiders nodig waren.
Elke arbeider maakte in 1917 ruim drie keer zoveel auto’s als in 1910. Bij een gelijke productie had Ford dus aan een derde van zijn mensen genoeg gehad. Maar de productie bleef niet gelijk. De prijs daalde van 950 naar 360 dollar, de productie steeg van 18.664 naar 785.432 auto’s per jaar en het aantal arbeiders van 2.773 naar 36.411.
In 1914, het eerste volle jaar met de band, daalde het aantal arbeiders wel. Twee jaar later waren het er twee en een half keer zoveel. Eén jaar zegt dus weinig.
Een oud patroon
William Stanley Jevons zag het in 1865 al: Engeland verstookte steeds meer kolen, terwijl stoommachines juist zuiniger werden. Dat zuiniger stoken tot minder verbruik leidt, noemde hij een denkfout. Sindsdien heet dit de Jevons-paradox. In de Amerikaanse katoenindustrie gebeurde iets vergelijkbaars: in de negentiende eeuw werd de productiviteit bijna 30 keer zo hoog, en de consumptie van katoenen stof 100 keer zo groot.
Een sprekend voorbeeld is kunstlicht, van de kaars tot de gloeilamp. In 2000 kostte dezelfde hoeveelheid licht in Groot-Brittannië minder dan een drieduizendste van de prijs in 1800. Per persoon gebruikten de Britten 6.500 keer zoveel. Het bbp per persoon werd in die tijd 15 keer zo hoog. Was het lichtgebruik gelijk opgelopen met het inkomen, dan was het dus ook 15 keer zo hoog geweest, niet 6.500 keer.
Radiologen, tien jaar later
In 2016 zei AI-pionier Geoffrey Hinton dat we moesten stoppen met het opleiden van radiologen. Dat leek logisch: het vak draait om digitale beelden, patroonherkenning en duidelijke maatstaven, precies waar AI sterk in werd. De modellen kwamen er ook. In 2017 herkende CheXNet longontsteking op röntgenfoto’s beter dan een panel radiologen, en in 2025 waren er in de VS meer dan 700 goedgekeurde AI-modellen voor radiologie.
Maar de vraag naar radiologen is hoger dan ooit. In 2025 was er een recordaantal opleidingsplaatsen, stonden de vacatures op een historisch hoogtepunt en lag het inkomen gemiddeld 48 procent hoger dan in 2015.
Het vak zag dit eerder. Toen ziekenhuizen begin jaren 2000 overgingen op digitale scans, werden radiologen in Vancouver bij CT bijna twee keer zo productief. De wachttijd op een röntgenverslag halveerde, en artsen vroegen meer scans aan: tussen 2000 en 2008 steeg het gebruik in de VS met 60 procent per duizend verzekerden.
Software
Software is een van de vakgebieden waar AI nu het meest wordt ingezet. Ook daar is het patroon te zien.
Een gewerkt uur levert bij Amerikaanse softwarebedrijven 28 keer zoveel op als in 1987, en de prijs van software daalde in die tijd met bijna twee derde. Toch wordt er 9 keer zoveel gewerkt.
In 2024 bleven de uren voor het eerst in jaren gelijk, terwijl de output bijna 4 procent groeide. Dat kan door AI komen, maar het kan ook een correctie zijn op de vele aanwervingen tot 2022. Het gaat bovendien om één jaar, net als 1914 bij Ford. En ook als AI de oorzaak is, ging de winst hier naar meer software en niet naar minder uren.
Onderzoek op de werkvloer wijst dezelfde kant op. Onderzoekers van UC Berkeley volgden acht maanden lang een Amerikaans techbedrijf met zo’n tweehonderd medewerkers. AI verminderde het werk niet, maar maakte het intensiever.
Wanneer er werk bijkomt, en wanneer niet
Terug naar de prijselasticiteit. Bij Ford lag die grofweg tussen 3 en 4. De prijs daalde met 62 procent en de productie werd 42 keer zo groot. Prijs maal aantal werd daardoor zo’n 16 keer zo groot: er ging dus veel meer geld naar T-Fords, genoeg voor 13 keer zoveel arbeiders.
Die elasticiteit staat niet vast. Bij kunstlicht bereikte ze in de jaren 1860 een piek van ongeveer 1,7, en in 2000 was ze gedaald tot ongeveer 0,6. James Bessen laat zien dat iets vergelijkbaars gebeurde bij katoen, staal en auto’s: zolang er veel onvervulde vraag was, groeide de werkgelegenheid ondanks de automatisering. Toen de vraag verzadigd raakte, kromp ze.
Waar de vraag niet meegroeit, zoals bij kranten en staal, verdwijnt werk dus echt. En Stanford ziet dat het aantal banen van 22- tot 25-jarigen in AI-gevoelige beroepen inmiddels 19 procent achterblijft bij dat van leeftijdsgenoten in minder gevoelige beroepen. Dat is wel iets anders dan een wereld waarin niemand meer hoeft te werken.
Voor AI is dit dus de kernvraag: hoeveel meer wil de markt van een bepaald soort werk als het goedkoper wordt? Niemand laat zijn jaarrekening twee keer maken omdat die goedkoper is. Bij software was de vraag tot nu toe groot genoeg om steeds meer uren te vullen.
Hoe de werkweek wel korter werd
De werkweek is wel korter geworden. Amerikaanse werknemers gingen van tien uur per dag, zes dagen per week in de jaren 1880 naar acht uur per dag, vijf dagen per week in 1940. Hogere productiviteit maakte dat mogelijk, maar het ging via wetten en besluiten.
Ook daarin speelt Ford een rol. In 1926 voerde het bedrijf als een van de eersten in Amerika de vijfdaagse werkweek in, volgens Ford met hetzelfde weekloon. Dat was dertien jaar na de lopende band, en het kwam er niet vanzelf: het was een besluit.
Opvallend is de motivering. “Mensen met een vijfdaagse werkweek zullen meer consumeren dan mensen met een zesdaagse”, zei Henry Ford dat jaar. “Die extra consumptie vraagt om meer productie.” De vrije zaterdag was dus ook bedoeld om de vraag aan te jagen.
AI kan werk efficiënter maken. Of we daardoor ook minder gaan werken, hangt vooral af van twee dingen: hoe sterk de vraag reageert als het werk goedkoper wordt, en wat bedrijven, werknemers en overheden besluiten te doen met de tijdwinst. Een vrije vrijdag kan er dus best komen, maar vanzelf gaat dat niet.
Verantwoording
Grafiek 1, Ford. Productie en prijs van de touringcar per boekjaar, hier op het eindjaar gezet, uit Ford, My Life and Work (1922). Arbeiders: gemiddeld op de loonlijst in Highland Park per kalenderjaar, uit Nevins en Hill via de Benson Ford Research Center. Auto's per arbeider is dus een benadering: assemblage elders telt niet mee. Ford haalde ook werk van toeleveranciers naar binnen en won marktaandeel, en dat duwt het aantal arbeiders omhoog. Montage van het chassis: 12 uur 28 naar 1 uur 33, volgens Ford zelf. De start van de lopende band voor het chassis wordt in bronnen op augustus of oktober 1913 gezet.
Grafiek 2, software. Bureau of Labor Statistics, Productivity by Industry, softwareuitgevers in de VS, opgehaald via het Web Archive (stand 2025). Productiviteit is output (omzet, gecorrigeerd voor prijs en kwaliteit) gedeeld door uren. Dat zegt iets over wat een uur oplevert, niet over hoe snel iemand programmeert: ook schaalvoordelen tellen mee. De uren zitten in de noemer, net als de arbeiders bij Ford. Een meetfout duwt de twee lijnen dus uit elkaar, en verklaart niet dat ze samen stijgen. Dat ze samen stijgen, bewijst nog geen oorzaak: sinds 2015 steeg de productiviteit maar 10 procent en groeiden de uren vooral door extra vraag. De prijsdaling is de prijsindex van dezelfde bron, niet gecorrigeerd voor inflatie. AI-gebruik: Anthropic Economic Index (2025), gegevens van de maker van Claude over Claude, waarin 37 procent van de gesprekken over computer- en wiskundewerk ging.
Prijselasticiteit. De regel komt uit Bessen, "AI and Jobs: the Role of Demand" (2018); ook de katoencijfers. Ford: ln(42,1) gedeeld door ln(950/360) is 3,9 op lijstprijzen, en rond 3 als je corrigeert voor de inflatie in die jaren (prijsindex van de Minneapolis Fed, 1910 is een schatting). Lees dat als orde van grootte. De vraag naar één merk is elastischer dan die naar auto's in totaal, en ook inkomens en kwaliteit veranderden. Prijs maal aantal is een ruwe benadering van de omzet, op basis van de prijs van de touringcar. Voor software rekenen we de elasticiteit bewust niet uit: output is omzet gedeeld door de prijs, dus een verband tussen die twee zit deels in de meting. Kunstlicht: Fouquet en Pearson (2006) en Fouquet en Pearson (2012). Moest het inkomen alleen de 6.500 keer verklaren, dan was twee eeuwen lang een inkomenselasticiteit van ruim 3 nodig geweest. Zij vinden zo'n waarde alleen in de jaren 1880 en 1890; gemiddeld over de decennia van 1800 tot 2000 ligt ze rond 1,4.
Niet overal. Van de 150 Amerikaanse bedrijfstakken met BLS-cijfers over heel 1987–2024, vooral industrie en handel, werden er 113 meer dan 25 procent productiever. Daarvan stegen de uren in 34. Bij staalfabrieken en krantenuitgevers daalden de uren met 53 en 82 procent; bij staal speelt ook import mee.
Radiologie. Alle cijfers via "AI isn't replacing radiologists", Works in Progress (2025). Die bron noemt geen inflatiecorrectie bij het inkomen. De digitalisering viel samen met andere verbeteringen in beeldtechniek, dus de groei van het scangebruik komt niet alleen door snellere radiologen. De wachttijd is de mediane tijd tot een röntgenverslag bij patiënten van de spoedeisende hulp, van 76 naar 38 uur. AI wordt nog beperkt gebruikt: in een onderzoek uit 2024 gebruikte 48 procent van de radiologen het, en de modellen dekken een klein deel van de beelden. De hoge vraag naar radiologen is dus niet aangetoond als gevolg van AI. Ook Smith-Bindman e.a., JAMA (2012) laat de groei zien: in zes grote Amerikaanse zorgsystemen steeg het aantal CT-scans van 52 naar 149 per duizend verzekerden tussen 1996 en 2010. Dat zijn cijfers over de vraag naar scans, niet over het aantal radiologen.
AI op het werk. Ranganathan en Ye, Harvard Business Review (2026), met toelichting van UC Berkeley; dat onderzoek loopt nog. Brynjolfsson, Chandar en Chen, "Canaries in the Coal Mine?", versie van augustus 2026. De auteurs noemen hun cijfers beschrijvend, niet causaal, en de eerste versie uit 2025 kwam nog op 13 procent.
Overige bronnen. Musk: Fortune (2025). Gates: Fortune (2025). Dimon: Fortune (2026). Keynes, "Economic Possibilities for our Grandchildren" (1930). Jevons, The Coal Question (1865). Werktijden: Our World in Data. Vijfdaagse werkweek: History.com en Ford, "Why I Favor Five Days' Work With Six Days' Pay" (1926). Dat laatste is een transcriptie zonder vermeld brondocument; de citaten zijn onze vertaling.
Samenhang is geen oorzaak. Deze voorbeelden laten een patroon zien, geen natuurwet.
Geschreven door
Naut van Teeseling
Naut heeft een master Econometrie aan de Universiteit van Amsterdam gedaan. Als medeoprichter van Workflow Automations houdt hij zich bezig met data-analyse en het automatiseren van de datastromen achter onze producten.
Deze post is met behulp van AI geschreven.
Wil je meer weten?
Plan een vrijblijvend gesprek met ons team.